O meu avó morreu en 1981, o día dos Santos Inocentes. Recordo del a súa figura levemente encurvada cara adiante, a seriedade e a profundidade da súa faciana, as engurras fondas do queixelo, que a modo de regueiros definían unha expresión seria, e as súas mans fortes, coidadas e limpas. O meu avó padecía de párkinson e tremíanlle o xesto e as mans. Entre semana lucia a típica boina galega, o Domingo chaleco e sombreiro de pano conxuntado co seu traxe escuro. Do chaleco penduraba a cadea do reloxo de peto que trouxera da Habana, un "Cuervo y sobrinos" con maquinaria Roscov, reloxo que marcaba puntualmente a hora de nunca chegar tarde. O avó madrugaba, necesitaba tempo para acicalarse, con pulso de cirurxián manexaba aquela navalla anacarada de cachas brancas que lle facía de cortaúñas. Xosé Torreiro foi un home que reflectía por fora a elegancia e nobreza do seu interior. Tiña xenio como os homes que se visten polos pés, deses de palabra, para os que un trato pechado con apertón de mans vale o dobre que calquera firma notarial.
Podo dicir que aprendín a andar na bicicleta grazas a el. Durante as prácticas programadas no Prado do Pozo os dous pillamos un apuro. Montaba na bicicleta mentres el suxeitaba a bici pola sela, e tras varios ensaios soltábame un instante sen que eu me decatase. Este patrón repetíase varias veces, logo aparcabamos por un tempo o choio para descansar os tres. Namentres el durmía á sombra dunha maceira eu, imprudente e feliz, lanzábame na bicicleta aproveitando a pronunciada pendente do prado. Varias veces logrei completar o descenso esquivando as balizas arbóreas, e cando a bici perdía inercia e eu o equilibrio, tirábame para caer deitado na herba, e volta a empezar. Unha tarde a mala sorte confabulouse contra min, e no derradeiro slálom fun bater contra o avó que pillou un bo susto e a vara.
O avó cociñaba pola día da festa e preparaba o café seguindo unha receita secreta aprendida nas Américas. Buscador de augas con garabullo e péndulo, xefe da irmandade de labregos, subscritor do Ideal Galego, ata pasou polo cárcere por defender os dereitos dos labregos.
Lembro ao avó sentado nun cepo cravuñando a gadaña, e lembro como a facía asubiar nun movemento rítmico de corte áxil e limpo. Íamos cortar herba verde para as vacas en dous ou tres prados frondosos con dereito a auga de rega, unha vez colmado o carro de herba eu trepaba polas canizas ata acomodarme na cima de todo. O avó acudía a esas fincas co sacho ao lombo para tornar a auga e regar a propiedade os días que lle correspondía. Un dos prados nos que se tornaba a auga era o de Portaliñandres. Cun ou dous golpes de sacho arrincábanse os terróns que amontoados desviaban o curso do rego, provocando que a auga saíra polas canles abertas e correra polo prado adiante. En Galicia por culpa dos regos e das quendas de rega asistimos a liortas con ameazas graves que chegaron as mans, pelexas corpo a corpo con desgraciado final, disputas entre veciños que se perpetuaron no tempo e provocaron que familias veciñas deixaran de falarse por xeracións.
Disque algúns no terreo patrio andan tornando a auga para o seu prado sen respectar quendas, e iso traerá consigo algún desgusto e inimizade.
Separará uns dos outros, e colocaraos conforme ao seu proceder. O libriño de instrucións insiste na solidariedade e no reparto de bens e recursos. Non é legal erguerse en plena noite para quitarlle a auga ao veciño. A meu avó non lle chistarían os tratos por cobiza que saltan o dereito consuetudinario e desprezan ao veciño pobre. É habitual que os abusos veñan das persoas con máis poder social e económico, pero: aínda Deus non é vello, e xa volveran as augas ao seu rego!
Por favor, sepárenme eses cabritos das ovellas!
